HAFT KASZUBSKI

Haft kaszubski jest od lat dominującą dziedziną sztuki regionu Kaszub. Istnienie wielobarwnego haftu na Kaszubach datuje się na początki naszego stulecia – to rezultat działań twórców i propagatorów haftu: Teodory i Izydora Gulgowskich.

Zorganizowali oni na początku XX wieku we Wdzydzach Kiszewskich ośrodek przemysłu ludowego, w którym to Gulgowska prowadziła kursy robót ręcznych m. in. technik i kompozycji hafciarskich. Wzornictwo swoje oparła na motywach zaczerpniętych ze starych czepców („złotnic”), haftów kościelnych, obrazów na szkle, sprzętów domowych, ceramiki. Bezpośrednio nawiązuje do wzorów hafciarstwa klasztornego i jego kontynuacji na złotogłowiu kaszubskim.

Przyjmuje się , że czepce wykonane były w pracowniach klasztornych norbertanek w Żukowie i u cysterek w Żarnowcu – to tu same zakonnice a także córki patrycjuszy gdańskich, drobnej szlachty i gburów kaszubskich zajmowały się m. in. haftem zdobiącym paramenty kościelne i złotogłowia. Haft czepcowy wykonany w XVIII i XIX w. złotą lub srebrna nicią na aksamicie (przeważnie czarnym, ale też niebieskim lub czerwonym) uznawany jest za najkosztowniejszy rodzaj zdobienia (pieczołowicie przechowywany dla córki, wnuczki; noszony jedynie od święta przez mężatki). W odróżnieniu od wielobarwnych haftów poszczególnych szkół wzory czepcowe są jednobarwne z dopuszczeniem dwóch kolorystycznych wariantów – żółtego/złotego i białego/srebrnego. Cechą charakterystyczną jest miękkie zaokrąglenie linii rysunku liści.

Wśród motywów kaszubskich haftów najczęściej pojawiają się: owoc granatu, gwiazda morska, tulipany, palmety, rozety, róże, Margarity oraz wisienki, niezapominajki, pszczółki, dzwoneczki. Spotykamy wiele odmian jednego motywu – najbardziej różnorodne formy przybiera motyw granatu. W hafcie kaszubskim nie spotyka się motywów geometrycznych występujących samodzielnie, stosuje się je jedynie do uzupełnienia pola motywu roślinnego. Podstawowymi ściegami stosowanymi w hafcie kaszubskim są: sznureczek, ścieg płaski, krzyżyki, węzełki.

Kolor jest jednym z głównych elementów haftu kaszubskiego. Siedmiobarwna kolorystyka ustaliła się w okresie międzywojennym – są to trzy odcienie niebieskiego, zielony, czerwony, żółty i czarny.

Wzory haftu kaszubskiego powstałe we Wdzydzach przeniknęły na cały teren Kaszub dzięki umiejętnemu szkoleniu i propagowaniu haftu przez Teodorę Gulgowską (pierwszy kurs odbył się już w 1906 r.). Z biegiem czasu wyodrębniły się szkoły haftu kaszubskiego różniące się między sobą zasadami kompozycji, nieco odmiennymi motywami i akcentami kolorystycznymi. W okresie międzywojennym powstał ośrodek żukowski i pucki, po wojnie wejherowski, a także chojnicki i tucholski.

W kolorystyce szkoły wdzydzkiej obok podstawowych barw występują niespotykane w innych ośrodkach brązy, róże, pomarańcze i pastelowy kolor morelowy, czerwień czysta i ciemna przechodzącą w bordo. Hafty te różnią się kompozycją wzorów (budowane są centralnie, motywy są duże, bogate zwarte i przestrzennie rozbudowane). Plastycznie wykształcona Teodora Gulgowska poszukiwała coraz to nowych możliwości wzbogacenia haftu.

Szkoła żukowska swój styl i odrębność zawdzięcza siostrom Jadwidze i Zofii Ptach, które uczyły się od swojej babki – uczennicy ostatnich norbertanek z żukowskiego klasztoru. W 1935 r. 50 hafciarek wykonało dla miejscowej parafii nowe szaty, obrusy i chorągwie. W ośrodku żukowskim najżywsze są tradycje dawnego haftu klasztornego, co zapewnia im wysoki poziom kompozycji, elegancki układ motywów, czystość i przejrzystość formy. Przewaga błękitów w trzech tonacjach i zieleni, a oszczędnie stosowane inne barwy – to kolejna ich cecha.

Pucka szkoła nawiązuje do tradycji haftu żarnowieckiego, a krystalizowała się dzięki kursom Antoniny Pronobis i Heleny Miotk, a także wybitnej uczennicy Gulgowskiej – Bronisławie Wryczy – Plińskiej (w latach dwudziestych i trzydziestych organizatorka kursów haftu w Pucku i okolicach, właśnie na jednym z tych kursów w Swarzewie w 1935 r. narodził się motyw „mikołajka” – inspiracją była wydmowa roślina). Wyróżnikami tej szkoły są sieci, mikołajek nadmorski, fale. Kolorystyka haftu jest siedmiobarwna a przeważają kolory niebieskie – również odcienie granatowe, sporadycznie beże i brązy.

Powstanie wejherowskiej szkoły związane jest z działalnością Franciszki Majkowskiej, która wykorzystywała ornamenty z mebli, ceramiki – podobnie jak Gulgowska. Hafty te wyróżniają się motywami chryzantem, dalii, groszku, bzu, astrów. Motywy są większe niż w innych szkołach, a przeważa barwa czerwona i żółta.

Szkoła borowiacka i tucholska – Honorata Bloch i Helena Grabkowska – wykorzystują motywy różnych ośrodków a kolorystyka jest z przewagą złota i „bursztynu”.

Ośrodek haftu w Chojnicach w tonacji kolorystycznej zbliżony do „szkoły żukowskiej”, ale o motywach drobniejszych układanych w bogate i rozbudowane kompozycje.

_______________________

(red.)

kaszubybezbarier.pl