Artykuł poświęcony życiu, dorobkowi artystycznemu i działalności kulturalnej Zygmunta Kędzierskiego, opracowany na podstawie dostępnych materiałów muzealnych, regionalnych i informacji Stowarzyszenia Twórców Ludowych.
Artysta, który zakorzenił swoją twórczość w tradycji Borów Tucholskich
Zygmunt Kędzierski należał do grona twórców ludowych, którzy potrafili połączyć przywiązanie do tradycji z indywidualnym językiem artystycznym. Był rzeźbiarzem, malarzem obrazów na szkle, twórcą zabawek ludowych i rekwizytów obrzędowych, a także popularyzatorem kultury regionalnej. W swojej działalności szczególne miejsce poświęcał tematyce religijnej, tradycyjnemu życiu wiejskiemu oraz zachowaniu dziedzictwa kulturowego Borów Tucholskich i Kaszub.
Urodził się w 1949 roku w Wałbrzychu. W 1982 roku zamieszkał w Przymuszewie, w gminie Kęsowo, w powiecie tucholskim. Miejscowość ta stała się jego domem, pracownią i głównym punktem odniesienia dla późniejszej działalności artystycznej. Związek z lokalną społecznością oraz otaczającą przyrodą stopniowo przenikał do jego twórczości, w której tradycja nie była jedynie wspomnieniem przeszłości, lecz żywym źródłem inspiracji.
Kędzierski zmarł 5 października 2026 roku, w wieku 77 lat. Pozostawił po sobie rozległy dorobek artystyczny, prace znajdujące się w zbiorach muzealnych oraz pamięć człowieka, który przez wiele lat angażował się w rozwój kultury ludowej regionu.
Od mechaniki samochodowej do rzeźby
Droga Zygmunta Kędzierskiego do sztuki nie była typową ścieżką kształcenia akademickiego. Z wykształcenia był mechanikiem samochodowym. W swoim życiu podejmował również pracę kierowcy, kierownika domu kultury i strażaka. Zainteresowanie drewnem towarzyszyło mu jednak od dzieciństwa, między innymi za sprawą ojca, który był stolarzem, uczył zawodu i zajmował się produkcją mebli giętych.
Ważną rolę w rozwijaniu talentu młodego artysty odegrał Jan Konarski, rzeźbiarz, którego pracę Kędzierski obserwował i od którego otrzymał pierwsze narzędzia oraz kawałek drewna do wykonania rzeźby. Jedną z jego wczesnych prac było popiersie Lenina. Z czasem zainteresowania artysty skierowały się jednak przede wszystkim ku tematyce sakralnej i obyczajowej.
Początkowe doświadczenia przerodziły się w wieloletnią praktykę, podczas której Kędzierski doskonalił technikę, rozwijał własną wyobraźnię i budował rozpoznawalny styl. Nie ograniczał się do odtwarzania tradycyjnych wzorów. Poszukiwał własnych rozwiązań kompozycyjnych i kolorystycznych, dzięki czemu jego prace wyróżniały się na tle współczesnej plastyki ludowej.
Rzeźba w drewnie — najważniejsza dziedzina twórczości
Rzeźba w drewnie stanowiła jeden z najważniejszych obszarów działalności Zygmunta Kędzierskiego. Artysta tworzył zarówno pojedyncze postacie, jak i bardziej rozbudowane kompozycje wielofigurowe.
Szczególne miejsce zajmowała w jego dorobku rzeźba sakralna. Wykonywał przedstawienia Chrystusa Frasobliwego i Ukrzyżowanego, wizerunki Matki Boskiej oraz postacie świętych. Sięgał po motywy dobrze zakorzenione w polskiej religijności ludowej, nadając im jednak indywidualny charakter.
W jego pracach istotną rolę odgrywały nie tylko przedstawiane postacie, lecz także ich gesty, proporcje, dekoracyjne detale i kolorystyka. Często wydłużone formy oraz rozbudowana ornamentyka roślinna nadawały rzeźbom wyrazistą sylwetkę. Intensywna polichromia podkreślała poszczególne elementy kompozycji, dzięki czemu dzieła przyciągały uwagę i zachowywały charakterystyczną ekspresję.
Do ważnych tematów należały również sceny z życia świętych, szopki bożonarodzeniowe oraz przedstawienia ukazujące codzienność dawnej wsi. W ten sposób twórca łączył dwa porządki: religijny, związany z wiarą i obrzędowością, oraz dokumentacyjno-obyczajowy, przywołujący dawne formy życia społecznego.
Kędzierski wykonywał także większe formy rzeźbiarskie przeznaczone do prezentacji w przestrzeni publicznej. Współtworzył między innymi ołtarz papieski w Gdańsku, co stanowiło ważny przykład wykorzystania jego umiejętności poza tradycyjną rzeźbą kameralną. W swojej okolicy stawiał również przydrożne kapliczki i figury świętych.
Malarstwo na szkle — dialog z tradycją kaszubską
Drugą ważną dziedziną działalności artysty było malarstwo na szkle, którym zajmował się od 1989 roku.
Ta forma twórczości ma długą historię w polskiej sztuce ludowej. Obrazy malowane na szkle pełniły funkcje religijne i dekoracyjne, trafiając do wiejskich domów, kapliczek oraz innych przestrzeni związanych z lokalną pobożnością.
Kędzierski odwoływał się do tradycji kaszubskiego malarstwa na szkle, rozwijając jednocześnie własny sposób przedstawiania postaci i motywów. W jego pracach pojawiały się tematy religijne, święci patroni i przedstawienia nawiązujące do biblijnych opowieści.
Charakterystyczna dla jego działalności była umiejętność wykorzystywania intensywnych barw i dekoracyjnych form. Kolor nie służył wyłącznie realistycznemu odwzorowaniu rzeczywistości, lecz stawał się samodzielnym środkiem wyrazu. Podobnie jak w rzeźbie, artysta nie ograniczał się do powtarzania dawnych wzorów, lecz rozwijał własny styl.
Połączenie rzeźby i malarstwa na szkle pokazywało jego wszechstronność. Obie dziedziny wyrastały z tradycji ludowej, ale wymagały odmiennych umiejętności technicznych oraz innego podejścia do kompozycji. Kędzierski potrafił swobodnie poruszać się między nimi, zachowując spójność artystycznej wizji.
Zabawki ludowe, plastyka obrzędowa i nowe kierunki poszukiwań
Dorobek Kędzierskiego nie ograniczał się do rzeźby sakralnej i malarstwa. Artysta tworzył również tradycyjne zabawki ludowe, drewniane ptaszki oraz przedmioty związane z obrzędowością i zwyczajami kolędniczymi.
Wykonywał między innymi maski i gwiazdy kolędnicze. Takie przedmioty stanowiły istotny element dawnych praktyk społecznych, w których święta i wydarzenia kalendarzowe wiązały się z przedstawieniami, odwiedzinami kolędników i wspólnym podtrzymywaniem lokalnych zwyczajów.
Zabawki jego autorstwa wyróżniały się prostotą formy, pomysłowością rozwiązań technicznych i bogatą kolorystyką. W tej części twórczości szczególnie widoczna była umiejętność przekształcania zwyczajnych materiałów w przedmioty niosące walory estetyczne, użytkowe i kulturowe.
W późniejszych latach Kędzierski zainteresował się również wykonywaniem form piernikarskich, włączając się w działania na rzecz popularyzacji toruńskiej tradycji piernikarstwa. Ten kierunek działalności pokazuje, że pozostawał otwarty na nowe tematy i potrafił łączyć umiejętności rzeźbiarskie z promocją innych elementów regionalnego dziedzictwa.
Pracownia w Przymuszewie i działalność edukacyjna
Istotnym elementem działalności Zygmunta Kędzierskiego było dzielenie się wiedzą z innymi. We własnym domu w Przymuszewie urządził izbę twórczą, w której prezentował swoje prace i organizował pokazy rękodzielnicze.
Pracownia była miejscem spotkania z tradycją, umożliwiającym poznanie materiałów, narzędzi i sposobów pracy rzeźbiarza. Artysta przyjmował wycieczki i bezinteresownie przybliżał odwiedzającym tajniki swojego warsztatu. Szczególne znaczenie miała współpraca z dziećmi i młodzieżą, którym pomagał stawiać pierwsze kroki w rzeźbieniu.
Prowadził zajęcia edukacyjne, współpracował ze szkołami, instytucjami kultury i muzeami etnograficznymi. Angażował się również w organizację plenerów rzeźbiarskich i malarskich, a także uczestniczył w wydarzeniach promujących sztukę ludową.
Jego działalność miała zatem wymiar szerszy niż indywidualna praca twórcza. Kędzierski przyczyniał się do przekazywania umiejętności następnym pokoleniom i pokazywał, że tradycyjne rzemiosło może pozostawać żywą częścią współczesnej kultury.
Ważną rolę odgrywała również jego aktywność w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Od 1996 roku był jego członkiem rzeczywistym, działającym w dziedzinie rzeźby ludowej i malarstwa na szkle. Przez wiele lat pełnił funkcję prezesa Oddziału Bydgosko-Toruńskiego, uczestnicząc w życiu środowiska twórczego i działaniach na rzecz popularyzacji sztuki ludowej.
Wystawy i obecność w zbiorach muzealnych
Twórczość Zygmunta Kędzierskiego była prezentowana na licznych wystawach w Polsce i za granicą. Szczególne znaczenie miały ekspozycje indywidualne, pozwalające zobaczyć szerszy przekrój jego dorobku.
W 1995 roku w Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy odbyła się wystawa indywidualna, na której zaprezentowano 140 prac artysty. W 2021 roku jego dzieła można było oglądać w skansenie w Nakle nad Notecią. Ważnym wydarzeniem stała się również wystawa w Muzeum Okręgowym w Toruniu w 2026 roku.
Jego prace prezentowano także na wystawach zagranicznych. W 1991 roku wziął udział w konkursie poświęconym przedstawieniom Madonny, zorganizowanym przez Polonię paryską z okazji wizyty Jana Pawła II we Francji. Jego rzeźba otrzymała trzecią nagrodę i została zaprezentowana w Paryżu.
W kolejnych latach dzieła artysty pokazywano między innymi w Wittenburgu w Niemczech, w Izraelu oraz podczas wydarzeń kulturalnych w innych krajach europejskich. Według Muzeum Etnograficznego w Toruniu w latach 1988–2024 jego prace były prezentowane na blisko stu wystawach zbiorowych, w tym pokonkursowych.
Rzeźby i obrazy Kędzierskiego trafiły również do zbiorów instytucji muzealnych. Ich obecność w kolekcjach stanowi ważny element dokumentacji współczesnej sztuki ludowej i pozwala zachować dorobek artysty dla przyszłych pokoleń.
Najważniejsze nagrody i wyróżnienia
Wieloletnia działalność artystyczna i społeczna Kędzierskiego została doceniona licznymi nagrodami. Do najważniejszych należały:
- 2018 — Złoty Krzyż Zasługi, przyznany za zasługi w działalności na rzecz kultury i dziedzictwa.
- 2018 — Medal Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego, będący wyrazem uznania dla jego działalności.
- 2020 — Osobowość Roku Kujaw i Pomorza w kategorii Kultura w powiecie tucholskim, wyróżnienie związane z jego osiągnięciami i aktywnością regionalną.
- 2026 — Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, jedno z ważnych wyróżnień w polskim życiu kulturalnym.
Nagrody te dokumentują zarówno uznanie dla jego dorobku artystycznego, jak i znaczenie działalności na rzecz środowiska twórców ludowych.
Czy Zygmunt Kędzierski wykonał figurę dla straży pożarnej w Nowym Jorku?
W kontekście jego twórczości pojawia się również informacja o możliwej figurze wykonanej dla straży pożarnej w Stanach Zjednoczonych, prawdopodobnie w Nowym Jorku. Na podstawie dostępnych materiałów nie udało się jednak jednoznacznie potwierdzić autorstwa, miejsca przechowywania ani okoliczności powstania takiej rzeźby.
Jednym z możliwych tropów jest święty Florian, tradycyjnie uznawany za patrona strażaków. Kędzierski tworzył rzeźby sakralne i przedstawienia świętych, a jego życiorys obejmował również pracę w straży pożarnej. Te okoliczności sprawiają, że hipoteza jest warta dalszego zbadania, ale same w sobie nie dowodzą związku artysty z konkretnym obiektem w Nowym Jorku.
Do potwierdzenia tej historii potrzebne byłyby dodatkowe źródła, na przykład dokumentacja amerykańskiej jednostki straży pożarnej, fotografia rzeźby z informacją o autorze, korespondencja dotycząca jej przekazania lub wiarygodna relacja prasowa.
Dlatego w opracowaniu biograficznym należy potraktować ten wątek jako niepotwierdzony, a nie jako ustalony fakt.
Znaczenie twórczości Zygmunta Kędzierskiego
Dorobek Zygmunta Kędzierskiego pokazuje, że współczesna sztuka ludowa nie musi być wyłącznie powielaniem dawnych wzorów. Może rozwijać tradycję, zachowując jej najważniejsze wartości, a jednocześnie wyrażać indywidualność twórcy.
Artysta łączył kilka dziedzin: rzeźbę w drewnie, malarstwo na szkle, zabawkarstwo i plastykę obrzędową. Jego twórczość wyróżniała się intensywną kolorystyką, dekoracyjnością oraz zainteresowaniem religijnością ludową i codziennym życiem dawnej wsi. Jednocześnie nie ograniczał się do pracy we własnej pracowni. Współtworzył wydarzenia kulturalne, prowadził zajęcia dla młodych ludzi i aktywnie działał w środowisku twórców ludowych.
Szczególne znaczenie miało jego zakorzenienie w Przymuszewie i Borach Tucholskich. Region ten stał się przestrzenią jego działalności artystycznej i społecznej, a zarazem miejscem, z którego jego prace trafiały do muzeów, na wystawy i do odbiorców poza granicami Polski.
Śmierć artysty 5 października 2026 roku zamknęła ważny rozdział w historii lokalnego życia kulturalnego. Nie zakończyła jednak obecności jego twórczości. Rzeźby, obrazy na szkle, zabawki i dokumentacja wystaw pozostają świadectwem wieloletniej pracy człowieka, który potrafił uczynić z tradycji ludowej żywe źródło inspiracji.
Zygmunt Kędzierski pozostaje ważną postacią współczesnej sztuki ludowej Kujaw i Pomorza — artystą, który łączył rzemieślniczą precyzję, osobistą wyobraźnię i zaangażowanie w przekazywanie regionalnego dziedzictwa kolejnym pokoleniom.
Bibliografia i źródła
- Stowarzyszenie Twórców Ludowych, „Zygmunt Kędzierski” — biogram, charakterystyka twórczości, nagrody i wystawy.
https://zgstl.pl/tworcy_ludowi/zygmunt-kedzierski/ - Muzeum Etnograficzne w Toruniu, „Zmarł artysta Zygmunt Kędzierski” — informacje o wystawach, dorobku i prezentacjach zagranicznych.
https://etnomuzeum.pl/aktualnosci/zmarl-artysta-zygmunt-kedzierski/ - Kujawsko-Pomorskie Centrum Kultury w Bydgoszczy, „Zygmunt Kędzierski – 50 lat pracy twórczej” — informacje o działalności artystycznej, edukacyjnej i jubileuszu pracy.
https://kpck.pl/zygmunt-kedzierski-50-pracy-tworczej/ - Muzeum Wsi Słowińskiej w Klukach, „Plener rzeźbiarski – 2014” — biografia artysty, początki pracy twórczej i charakterystyka jego rzeźb.
https://muzeumkluki.pl/o-muzeum/plenery-malarskie-i-rzezbiarskie/plener-rzezbiarski-2014/ - Radio PIK, „Nie żyje Zygmunt Kędzierski, jeden z najwybitniejszych twórców ludowych w Kujawsko-Pomorskiem” — informacje o życiu, twórczości i śmierci artysty w 2026 roku.
https://www.radiopik.pl/6%2C142593%2Cnie-zyje-zygmunt-kedzierski-jeden-z-najwybitniej - Tuchola ON, „Zmarł Zygmunt Kędzierski – twórca ludowy i rzeźbiarz z Przymuszewa” — informacje o jego związkach z lokalną społecznością.
https://tucholaon.pl/zmarl-zygmunt-kedzierski-tworca-ludowy-i-rzezbiarz-z-przymuszewa/
Uwaga redakcyjna: artykuł obejmuje stan wiedzy na październik 2026 roku. Wątek figury dla straży pożarnej w Nowym Jorku wymaga dalszego potwierdzenia źródłowego.
Kompleksowe opracowanie tekstowe, filmowe i fotograficzne – Mariusz R.Fryckowski
Uroczystości pogrzebowe galeria.
