Obywatel wobec państwa – odc.5. Gdzie kończą się uprawnienia władzy, a zaczyna naruszenie prywatności?

Państwo może wejść do domu, telefonu i historii połączeń. Gdzie kończą się uprawnienia władzy, a zaczyna naruszenie prywatności?

Państwo ma prawo chronić życie, zdrowie, bezpieczeństwo i porządek publiczny. Policja może zatrzymać człowieka, przeszukać mieszkanie, zabezpieczyć komputer, a uprawnione służby mogą w określonych sytuacjach kontrolować komunikację. Administracja publiczna może gromadzić dane niezbędne do wykonywania swoich zadań. Nie oznacza to jednak, że władza może ingerować w życie człowieka według własnego uznania. Wolność osobista, prywatność, tajemnica komunikowania się, nienaruszalność mieszkania i ochrona danych są prawami konstytucyjnymi. Ich ograniczanie wymaga podstawy prawnej i musi podlegać określonym warunkom. Samo powołanie się na bezpieczeństwo publiczne nie daje państwu nieograniczonego dostępu do życia obywatela.

Problem jest szczególnie aktualny w świecie cyfrowym. Telefon przechowuje historię kontaktów, lokalizację, zdjęcia i korespondencję. Komputer może zawierać dokumenty prywatne i zawodowe, dane klientów, informacje o zdrowiu oraz tajemnice przedsiębiorstwa. Nawet same informacje o tym, z kim i kiedy ktoś się kontaktował, mogą wiele powiedzieć o jego życiu.

Warto więc postawić zasadnicze pytanie: jak daleko państwo może się posunąć, aby chronić bezpieczeństwo, i jakie zabezpieczenia mają chronić człowieka przed nadmierną ingerencją?

1. Konstytucja chroni nie tylko mieszkanie, lecz także prywatność i komunikację

Najważniejsze gwarancje znajdują się w rozdziale II Konstytucji RP.

Art. 41 — wolność osobista i nietykalność

Art. 41 ust. 1 stanowi, że każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie.

Dalsze ustępy ustanawiają konkretne gwarancje dla osoby pozbawionej wolności:

ma ona prawo odwołać się do sądu w celu niezwłocznego ustalenia legalności pozbawienia wolności;
o pozbawieniu wolności należy niezwłocznie powiadomić rodzinę lub osobę wskazaną przez zatrzymanego;
zatrzymany powinien zostać niezwłocznie poinformowany w zrozumiały sposób o przyczynach zatrzymania;
powinien zostać przekazany do dyspozycji sądu w ciągu 48 godzin od zatrzymania;
jeżeli w ciągu kolejnych 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie zostanie mu doręczone postanowienie o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami, należy go zwolnić.

Art. 41 ust. 5 przewiduje ponadto prawo do odszkodowania za bezprawne pozbawienie wolności. To nie są terminy, które można traktować jako ogólne przyzwolenie na zatrzymanie człowieka na 72 godziny bez kontroli. Są to dwa następujące po sobie etapy, z odrębnymi wymaganiami.

Art. 47 — ochrona życia prywatnego i rodzinnego

Art. 47 Konstytucji gwarantuje każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego i rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz prawo do decydowania o swoim życiu osobistym. Oznacza to, że ingerencja państwa w prywatne relacje, rodzinę czy osobiste decyzje człowieka nie może być dowolna. Musi mieć podstawę prawną i spełniać konstytucyjne warunki ograniczania praw.

Art. 49 — tajemnica komunikowania się

Konstytucja zapewnia wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się. Jej ograniczenie może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony. Ochrona obejmuje nie tylko tradycyjne listy i rozmowy telefoniczne, ale również komunikację elektroniczną.

Art. 50 — nienaruszalność mieszkania

Art. 50 ustanawia zasadę nienaruszalności mieszkania. Przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony. To ważne rozróżnienie: mieszkanie nie jest miejscem, do którego funkcjonariusz może wejść tylko dlatego, że uzna to za przydatne. Musi istnieć odpowiednia podstawa prawna.

Art. 51 — ochrona informacji o człowieku

Ten przepis ma szczególne znaczenie w epoce cyfrowej.

Art. 51 przewiduje między innymi, że:

nikt nie może być zobowiązany do ujawniania informacji dotyczących swojej osoby inaczej niż na podstawie ustawy;
władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji o obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym;
każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych, z ograniczeniami określonymi w ustawie;
każdy ma prawo żądać sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą.

Wspólny mianownik: art. 31 ust. 3

Wszystkie te gwarancje należy odczytywać w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ograniczenie wolności lub prawa musi mieć podstawę ustawową, być konieczne w demokratycznym państwie i służyć ochronie wartości wymienionych w tym przepisie. Nie może również naruszać istoty danego prawa. W praktyce oznacza to, że państwo powinno wykazać nie tylko, iż ma kompetencję do ingerencji, ale również, że zakres zastosowanego środka jest uzasadniony.

2. Czy policja może wejść do mieszkania i przeprowadzić przeszukanie?

Tak, ale nie w dowolnych okolicznościach. Podstawowe zasady przeszukania w postępowaniu karnym określają art. 219–236 Kodeksu postępowania karnego.

Art. 219 — przeszukanie musi mieć konkretny cel

Art. 219 § 1 KPK pozwala przeszukać pomieszczenia i inne miejsca w celu:

wykrycia lub zatrzymania osoby podejrzanej;
przymusowego doprowadzenia takiej osoby;
znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie;
znalezienia rzeczy podlegających zajęciu w postępowaniu karnym.

Warunkiem jest istnienie uzasadnionych podstaw do przypuszczenia, że osoba lub poszukiwane rzeczy znajdują się w danym miejscu. To oznacza, że przeszukanie nie powinno być przypadkowym poszukiwaniem dowolnych informacji. Musi służyć określonemu celowi procesowemu.

Art. 220 — kto może zarządzić przeszukanie?

Zasadniczo przeszukania dokonuje prokurator albo Policja na polecenie sądu lub prokuratora. W przypadkach wskazanych w ustawie uprawniony może być także inny organ. Zgodnie z art. 220 § 2 postanowienie sądu lub prokuratora należy okazać osobie, u której ma być przeprowadzone przeszukanie.

Istnieje jednak ważny wyjątek.

Art. 220 § 3 przewiduje możliwość przeszukania w sytuacji niecierpiącej zwłoki, jeżeli nie można było wcześniej uzyskać postanowienia sądu lub prokuratora. W takim przypadku funkcjonariusz okazuje nakaz kierownika swojej jednostki lub legitymację służbową, a następnie zwraca się niezwłocznie do sądu lub prokuratora o zatwierdzenie czynności. Jeżeli osoba, u której przeprowadzono przeszukanie, zażąda tego do protokołu, postanowienie w sprawie zatwierdzenia należy jej doręczyć w terminie siedmiu dni od przeszukania. O prawie do złożenia takiego żądania należy ją pouczyć.

Wniosek praktyczny jest prosty: twierdzenie, że każde przeszukanie bez wcześniejszego postanowienia sądu jest automatycznie nielegalne, byłoby nieprawidłowe. Ustawa dopuszcza tryb pilny, ale przewiduje też późniejszą kontrolę.

Art. 224 — prawa osoby podczas przeszukania

Kodeks przewiduje również gwarancje dotyczące samego przebiegu czynności.

Zgodnie z art. 224:

przed rozpoczęciem przeszukania należy poinformować osobę o jego celu i wezwać ją do wydania poszukiwanych przedmiotów;
osoba, u której przeprowadza się czynność, ma prawo być przy niej obecna;
może wskazać inną osobę, która również będzie obecna, jeżeli nie uniemożliwi to przeszukania ani istotnie go nie utrudni;
jeśli gospodarza lokalu nie ma na miejscu, należy przywołać przynajmniej jednego dorosłego domownika lub sąsiada.

To ważne, ponieważ przeszukanie nie powinno odbywać się bez żadnej kontroli ze strony osób, których dotyczy. European Legislation Identifier

Art. 227 — nawet legalne przeszukanie ma granice

Szczególne znaczenie ma art. 227 KPK.

Stanowi on, że przeszukanie lub zatrzymanie rzeczy powinno być dokonane:

zgodnie z celem czynności;
z zachowaniem umiaru;
w granicach niezbędnych do osiągnięcia celu;
z należytą starannością;
z poszanowaniem prywatności i godności osób;
bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości.

To bardzo praktyczny przepis. Legalna podstawa przeszukania nie oznacza, że każda metoda działania funkcjonariuszy jest dopuszczalna. Jeżeli celem jest zabezpieczenie określonych dokumentów, nie oznacza to automatycznie uzasadnienia dla niszczenia wyposażenia, niepotrzebnego ujawniania prywatnych informacji czy zabierania rzeczy niezwiązanych z celem czynności.

Czy można zaskarżyć przeszukanie?

Tak.

Art. 236 § 1 KPK przewiduje zażalenie na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i przedmiotów dowodowych, a także na inne czynności, jeżeli naruszyły prawa osoby zainteresowanej. W postępowaniu przygotowawczym zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie. Dodatkowo art. 236a KPK nakazuje odpowiednio stosować przepisy o zatrzymaniu rzeczy i przeszukaniu do urządzeń oraz systemów informatycznych, w tym do danych przechowywanych na nośnikach i korespondencji elektronicznej.

To ważne dla każdego, kto przechowuje w telefonie lub komputerze dokumenty prywatne, firmowe albo informacje objęte tajemnicą zawodową.

3. Kontrola osobista: również ma granice i podlega zaskarżeniu

Kontrola osobista nie jest tym samym co przeszukanie mieszkania w postępowaniu karnym. Reguluje ją między innymi art. 15d ustawy o Policji. Przepis określa, jakie czynności mogą być wykonywane, w jakim zakresie i na jakich warunkach. Kontrola może obejmować sprawdzenie odzieży, obuwia, bagażu i przedmiotów posiadanych przez osobę. W szczególnych warunkach ustawa dopuszcza również bardziej ingerujące czynności, w tym sprawdzenie miejsc intymnych, ale tylko w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Art. 15d ust. 2 wymaga, aby policjant przeprowadzał kontrolę w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby kontrolowanej i tylko w zakresie niezbędnym do osiągnięcia celu.

Ustawa przewiduje też konkretne zabezpieczenia:

zasadą jest wykonywanie kontroli przez policjanta tej samej płci;
osoba kontrolowana może wskazać osobę, która będzie obecna, jeśli nie utrudni to czynności;
po zakończeniu kontroli policjant ma pouczyć o prawie do złożenia zażalenia;
osoba kontrolowana może zażądać sporządzenia protokołu.

Najważniejsze: art. 15d ust. 11 przewiduje siedem dni na wniesienie zażalenia do sądu rejonowego, właściwego ze względu na miejsce dokonania kontroli. Sąd bada jej zasadność, legalność i prawidłowość. Warto pamiętać, że prawo do kontroli osobistej nie jest prawem do dowolnego naruszania godności człowieka. Ustawa określa zarówno zakres czynności, jak i sposób ich przeprowadzenia.

4. Inwigilacja: co państwo może zrobić z telefonem i korespondencją?

Jednym z najbardziej ingerujących środków jest kontrola operacyjna.

W ustawie o Policji reguluje ją art. 19. Kontrola ta prowadzona jest niejawnie i może polegać między innymi na:

uzyskiwaniu i utrwalaniu treści rozmów;
rejestrowaniu obrazu lub dźwięku osób z pomieszczeń, środków transportu lub miejsc innych niż publiczne;
uzyskiwaniu i utrwalaniu treści korespondencji, w tym elektronicznej;
uzyskiwaniu danych z informatycznych nośników, urządzeń końcowych i systemów informatycznych;
uzyskiwaniu dostępu do przesyłek i kontroli ich zawartości.

Nie jest to jednak instrument, który może być stosowany wobec dowolnej osoby z dowolnego powodu.

Kiedy można zarządzić kontrolę operacyjną?

Art. 19 ust. 1 ustawy o Policji określa katalog umyślnych przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego, przy których może być stosowana kontrola operacyjna. Ponadto art. 19 wymaga, aby inne środki okazały się bezskuteczne albo były nieprzydatne. Wniosek musi wskazywać między innymi okoliczności uzasadniające potrzebę kontroli, osobę lub przedmiot, którego dotyczy, a także cel, czas i rodzaj planowanych czynności. Zasadniczo kontrolę zarządza sąd okręgowy na wniosek uprawnionego organu Policji, po uzyskaniu wymaganej zgody prokuratora.

Art. 19 ust. 3 przewiduje jednak tryb pilny: jeżeli zwłoka mogłaby doprowadzić do utraty informacji lub zniszczenia dowodów, uprawniony komendant może zarządzić kontrolę po uzyskaniu pisemnej zgody właściwego prokuratora, jednocześnie zwracając się do sądu o wydanie postanowienia. Jeżeli sąd nie udzieli zgody w ciągu pięciu dni, kontrola musi zostać wstrzymana, a zgromadzone materiały zniszczone.

Zasadniczy okres kontroli wynosi do trzech miesięcy. Ustawa przewiduje możliwość jej przedłużenia, a w określonych warunkach także dalszego przedłużania na podstawie nowych okoliczności.

Ważna zmiana od 31 października 2026 r.

Warto odnotować nową ustawę: ustawę z 4 września 2026 r. o zmianie ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną, ogłoszoną w Dz.U. 2026 poz. 1281. Weszła w życie 31 października 2026 r. Zmiany obejmują dziesięć ustaw regulujących działalność różnych służb i organów, między innymi Policji, Straży Granicznej, ABW, CBA, Żandarmerii Wojskowej, KAS i Służby Ochrony Państwa.

W przypadku Policji nowelizacja wprowadziła kilka istotnych rozwiązań:

Po pierwsze — sąd musi uzasadniać określone postanowienia.
Dotyczy to postanowień w sprawie zarządzenia kontroli, jej przedłużenia oraz innych wskazanych w art. 19 rozstrzygnięć.

Po drugie — sąd i właściwy prokurator mogą żądać dodatkowych materiałów.
Policja musi dołączyć do wniosku dalsze materiały zgromadzone przed jego złożeniem, jeżeli zażąda tego sąd lub właściwy prokurator.

Po trzecie — nadzór może doprowadzić do wcześniejszego zakończenia kontroli.
Nowy art. 19 ust. 14a pozwala sądowi okręgowemu i właściwemu prokuratorowi wydać w każdym czasie uzasadnione postanowienie o zakończeniu kontroli operacyjnej, jeżeli przemawiają za tym wskazane w ustawie przesłanki.

Po czwarte — doprecyzowano obowiązki dotyczące niszczenia materiałów.
W przypadku materiałów, których wykorzystanie w postępowaniu karnym jest niedopuszczalne, ustawa przewiduje zasadniczo trzy miesiące na ich zniszczenie od otrzymania zarządzenia sądu, z możliwością przedłużenia tego terminu o kolejne trzy miesiące w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Organ ma też obowiązek poinformować sąd i prokuratora o wykonaniu czynności.

To rzeczywiste zmiany proceduralne, a nie jedynie zapowiedzi legislacyjne. Wzmacniają nadzór nad stosowaniem kontroli operacyjnej. Trzeba jednak zauważyć ich granice. Nowelizacja sama w sobie nie ustanawia ogólnego obowiązku poinformowania każdej osoby po zakończeniu kontroli, że była objęta inwigilacją, ani osobistego środka zaskarżenia dla takiej osoby w ramach art. 19. Nadal obowiązuje art. 19 ust. 16 ustawy o Policji, zgodnie z którym osobie, wobec której stosowano kontrolę operacyjną, nie udostępnia się zgromadzonych w jej trakcie materiałów, z zastrzeżeniem uprawnień wynikających z art. 321 KPK.

To właśnie w tej sferze szczególnie ważne jest pytanie o skuteczność ochrony prawnej: jak człowiek ma zakwestionować nielegalną ingerencję, jeżeli nie wie, że miała miejsce?

5. Dane telekomunikacyjne: państwo nie musi znać treści wiadomości, żeby dużo o nas wiedzieć

W dyskusjach o prywatności często skupiamy się na podsłuchiwaniu rozmów i czytaniu wiadomości. Tymczasem istotne znaczenie mają także tzw. dane telekomunikacyjne, czyli informacje o tym, kto, kiedy, z kim i z jakiego miejsca się komunikował.

Co nakazuje Prawo komunikacji elektronicznej?

Art. 47 ust. 1 Prawa komunikacji elektronicznej nakłada na przedsiębiorców telekomunikacyjnych obowiązek zatrzymywania i przechowywania określonych danych przez 12 miesięcy, licząc od dnia połączenia lub nieudanej próby połączenia.

Art. 49 ust. 1 wskazuje, że chodzi między innymi o dane potrzebne do:

identyfikacji użytkownika i urządzenia inicjującego połączenie;
identyfikacji odbiorcy połączenia;
określenia daty i godziny połączenia;
ustalenia czasu jego trwania;
określenia rodzaju połączenia;
ustalenia lokalizacji urządzenia końcowego.

Po upływie okresu przechowywania dane powinny zostać zniszczone, z wyjątkiem tych, które zostały zabezpieczone na podstawie odrębnych przepisów. Ważne jest również art. 47 ust. 3: obowiązki przechowywania danych są realizowane w sposób, który nie powoduje ujawniania treści komunikatu elektronicznego.

Dane o połączeniu to nie to samo co treść rozmowy lub wiadomości. Nie oznacza to jednak, że są pozbawione znaczenia dla prywatności. Zestaw informacji o czasie, częstotliwości, odbiorcach i lokalizacji może pozwolić odtworzyć znaczną część codziennej aktywności człowieka.

Co na to prawo Unii Europejskiej?

W orzecznictwie unijnym wyznaczono istotne granice.

W wyroku z 2 marca 2021 r. w sprawie Prokuratuur, C-746/18, Trybunał Sprawiedliwości UE wskazał, że dostęp do danych o ruchu i lokalizacji, które pozwalają wyciągać precyzyjne wnioski dotyczące życia prywatnego użytkownika, musi być ograniczony do celów zwalczania poważnej przestępczości lub zapobiegania poważnym zagrożeniom bezpieczeństwa publicznego. Trybunał podkreślił też znaczenie uprzedniej kontroli przez sąd lub niezależny organ administracyjny. Prokurator prowadzący postępowanie karne nie spełnia w tym kontekście wymogu niezależności od organu ubiegającego się o dostęp.

W wyroku z 5 kwietnia 2022 r. w sprawie Commissioner of An Garda Síochána, C-140/20, Trybunał potwierdził, że prawo UE co do zasady sprzeciwia się ogólnemu i niezróżnicowanemu przechowywaniu danych o ruchu i lokalizacji wszystkich użytkowników w celu zwalczania poważnej przestępczości.

Prawo unijne przewiduje szczególne rozwiązania dotyczące rzeczywistych, poważnych zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego, ale wymagają one ścisłych warunków i ograniczeń. Nie stanowią ogólnego upoważnienia do nieograniczonego gromadzenia danych.

A co z polskim systemem?

Istotny jest również wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28 maja 2024 r. w sprawach Pietrzak przeciwko Polsce oraz Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce. Sprawa dotyczyła polskich regulacji dotyczących kontroli operacyjnej, przechowywania danych telekomunikacyjnych i tajnego nadzoru na podstawie przepisów antyterrorystycznych. Trybunał stwierdził trzy naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, dotyczącego prawa do poszanowania życia prywatnego i korespondencji. Wskazał na niewystarczające zabezpieczenia przed arbitralnością i nadużyciami w analizowanym systemie tajnego nadzoru.

Trzeba jednak zachować precyzję: wyrok ETPC nie uchylił automatycznie wszystkich polskich przepisów o przechowywaniu danych. Dotyczył systemu prawnego będącego przedmiotem skargi. Z kolei nowelizacja z 2026 r. wzmocniła nadzór nad kontrolą operacyjną, ale nie rozwiązała sama przez się wszystkich problemów związanych z przechowywaniem danych telekomunikacyjnych.

W praktyce oznacza to, że w polskim systemie nadal istnieje napięcie między obowiązującymi przepisami krajowymi a standardami wynikającymi z orzecznictwa europejskiego. Nie należy z tego wyciągać wniosku, że każda czynność oparta na danych telekomunikacyjnych jest automatycznie bezprawna. Trzeba oceniać jej podstawę, cel, zakres i sposób uzyskania danych.

6. RODO nie oznacza, że urząd zawsze musi pytać o zgodę

Wielu ludzi uważa, że urząd nie może przetwarzać ich danych bez zgody. To nieprawidłowe uproszczenie.

Rozporządzenie RODO przewiduje kilka podstaw legalnego przetwarzania danych. Dla administracji publicznej szczególnie istotne są:

art. 6 ust. 1 lit. c — przetwarzanie niezbędne do wypełnienia obowiązku prawnego;
art. 6 ust. 1 lit. e — przetwarzanie niezbędne do wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym lub w ramach sprawowania władzy publicznej.

W takich przypadkach zgoda obywatela nie musi być potrzebna. Nie oznacza to jednak dowolności. Art. 5 RODO ustanawia zasady, zgodnie z którymi dane powinny być przetwarzane legalnie, rzetelnie, w określonych celach, w odpowiednim zakresie, prawidłowo i nie dłużej, niż jest to niezbędne.

Art. 15 przyznaje osobie, której dane dotyczą, prawo dostępu do danych, a art. 77 — możliwość wniesienia skargi do organu nadzorczego, jeżeli przetwarzanie narusza przepisy.

Nie można jednak zakładać, że prawo dostępu do danych zawsze oznacza prawo do otrzymania wszystkich wewnętrznych dokumentów urzędu. Zakres dostępu zależy od rodzaju danych, celu ich przetwarzania i przepisów szczególnych.

Szczególne zasady dla policji i innych organów ścigania

Nie każde przetwarzanie danych przez państwo podlega bezpośrednio RODO.

Dane przetwarzane przez właściwe organy w celu zapobiegania i zwalczania przestępczości podlegają szczególnemu reżimowi wynikającemu z dyrektywy 2016/680 oraz polskiej ustawy z 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości.

Ta ustawa również przewiduje gwarancje.

Art. 13 ust. 1 stanowi, że właściwe organy przetwarzają dane wyłącznie w zakresie niezbędnym do realizacji uprawnienia lub obowiązku wynikającego z prawa.

Art. 23 przewiduje prawo dostępu do własnych danych, a art. 24 pozwala żądać sprostowania, uzupełnienia, aktualizacji lub usunięcia danych zebranych albo przetwarzanych niezgodnie z ustawą.

Nie jest to jednak dostęp bezwarunkowy.

Art. 26 pozwala odmówić przekazania informacji lub udostępnienia danych, jeżeli mogłoby to między innymi:

ujawnić informacje uzyskane podczas czynności operacyjno-rozpoznawczych;
utrudnić zapobieganie lub wykrywanie przestępstw;
utrudnić prowadzenie postępowania karnego;
zagrozić życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu publicznemu;
zagrozić bezpieczeństwu narodowemu;
istotnie naruszyć dobra osobiste innych osób.

Oznacza to, że nawet w systemie ochrony danych przeznaczonym dla służb państwowych obywatel nie jest pozbawiony praw. Są one jednak ograniczone w określonych sytuacjach ze względu na charakter wykonywanych zadań.

7. Co te przepisy oznaczają dla zwykłych ludzi i przedsiębiorców?

Dla osoby prywatnej

Wyobraźmy sobie sytuację, w której policja przeszukuje mieszkanie, zabezpiecza telefon i komputer.

Może to mieć bardzo konkretne konsekwencje:

czasową utratę dostępu do urządzeń;
brak dostępu do prywatnych dokumentów i zdjęć;
ujawnienie informacji o kontaktach i komunikacji;
konieczność odtworzenia danych po odzyskaniu sprzętu;
stres i naruszenie poczucia prywatności.

Legalność czynności nie oznacza, że jej skutki są dla człowieka obojętne. Dlatego ustawodawca przewiduje obowiązek działania z umiarem, sporządzania protokołów i możliwość zaskarżenia czynności.

Dla przedsiębiorcy

W przypadku firmy skutki mogą być jeszcze szersze.

Zabezpieczenie serwera, telefonu służbowego lub dokumentacji księgowej może utrudnić:

realizację zamówień;
kontakt z klientami;
dostęp do systemów sprzedaży;
prowadzenie księgowości;
rozliczenia z kontrahentami;
wykonywanie obowiązków wobec pracowników.

W urządzeniach firmowych mogą znajdować się również dane osobowe klientów, tajemnice przedsiębiorstwa, informacje handlowe i korespondencja objęta tajemnicą zawodową.

Dlatego przedsiębiorca powinien mieć procedury zapewniające ciągłość działania, legalne kopie zapasowe, kontrolę dostępu do danych oraz sposób postępowania w razie kontroli lub zabezpieczenia urządzeń.

Nie oznacza to oczywiście, że można usuwać lub ukrywać dane, jeżeli wiadomo o postępowaniu albo obowiązku ich zabezpieczenia. Takie działania mogą prowadzić do dodatkowych konsekwencji prawnych.

Dla przedsiębiorców telekomunikacyjnych

Prawo komunikacji elektronicznej nakłada na przedsiębiorców telekomunikacyjnych obowiązki techniczne i organizacyjne związane z przechowywaniem oraz udostępnianiem danych.

Art. 47 przewiduje, że dane są przechowywane na koszt przedsiębiorcy, a następnie udostępniane uprawnionym podmiotom, sądom i prokuratorowi na zasadach określonych w przepisach.

To oznacza również koszty organizacyjne i technologiczne po stronie operatorów. Nie oznacza jednak, że każdy przedsiębiorca w Polsce ma obowiązek gromadzić historię komunikacji swoich klientów na zasadach przewidzianych dla operatorów telekomunikacyjnych.

8. Co zrobić, gdy państwo ingeruje w Twoją prywatność?

Warto znać kilka praktycznych zasad.

Jeżeli dochodzi do przeszukania:

Ustal, jaki organ przeprowadza czynność i w jakiej sprawie.
Poproś o okazanie postanowienia sądu lub prokuratora, jeśli zostało wydane.
Jeżeli czynność odbywa się w trybie pilnym, zwróć uwagę na podstawę prawną i pouczenie o możliwości żądania doręczenia postanowienia zatwierdzającego.
Korzystaj z prawa do obecności podczas czynności i możliwości wskazania osoby towarzyszącej, jeżeli nie utrudni to przeszukania.
Zwróć uwagę, czy sporządzono dokładny protokół i spis zabranych przedmiotów.
Jeżeli uważasz, że doszło do naruszenia Twoich praw, rozważ zażalenie na podstawie art. 236 KPK.

Jeżeli przeprowadzono kontrolę osobistą:

zapoznaj się z pouczeniem o prawach;
zażądaj protokołu, jeżeli chcesz udokumentować przebieg czynności;
pamiętaj o siedmiodniowym terminie na zażalenie do sądu rejonowego.

Jeżeli podejrzewasz nieprawidłowe przetwarzanie danych:

ustal, jaki organ jest administratorem danych;
sprawdź, na jakiej podstawie prawnej je przetwarza;
rozważ wniosek o dostęp do danych, ich sprostowanie lub usunięcie, jeśli przepisy na to pozwalają;
sprawdź możliwość wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych lub innego właściwego organu nadzorczego.

Trzeba jednak pamiętać, że w przypadku danych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości zastosowanie mają szczególne ograniczenia z art. 26 ustawy z 14 grudnia 2018 r.

9. Pytania kontrolne

Każdy obywatel powinien umieć zadać sobie kilka pytań, gdy państwo ingeruje w jego życie prywatne:

Czy organ wskazał konkretną podstawę ustawową swojej czynności?
Czy wiem, jaki jest cel przeszukania, kontroli lub pozyskania danych?
Czy zakres ingerencji odpowiada temu celowi?
Czy czynność jest wykonywana z poszanowaniem godności i prywatności?
Czy sporządzono odpowiedni protokół i wykaz zatrzymanych rzeczy?
Czy znam termin i sposób zaskarżenia czynności?
Czy urząd lub służba przetwarza moje dane w zakresie niezbędnym do wykonania ustawowych zadań?
Czy wiem, czy w mojej sprawie stosuje się RODO, czy szczególną ustawę dotyczącą danych przetwarzanych w celu zwalczania przestępczości?
Czy w przypadku działalności gospodarczej mam procedury zapewniające ochronę danych klientów i ciągłość działania firmy w razie zabezpieczenia sprzętu?

***

Państwo ma prawo ingerować w życie obywatela, gdy wymaga tego ochrona bezpieczeństwa, wykrywanie przestępstw lub realizacja innych konstytucyjnie uzasadnionych celów. Nie jest to jednak prawo nieograniczone.

Konstytucja chroni wolność osobistą, prywatność, mieszkanie, tajemnicę komunikowania się i informacje o człowieku. Ustawy określają, kiedy można przeprowadzić przeszukanie, kontrolę osobistą, zatrzymanie lub kontrolę operacyjną. Przewidują też mechanizmy kontroli i zaskarżania takich działań.

Szczególnie istotne są nowe przepisy obowiązujące od 31 października 2026 r., które wzmacniają nadzór sądowy nad kontrolą operacyjną. Nie rozwiązują one jednak wszystkich problemów związanych z tajnym nadzorem i dostępem do danych.

Bezpieczeństwo publiczne jest ważną wartością, ale nie może być pustym uzasadnieniem dla każdej ingerencji. Państwo powinno wykazać, że działa na podstawie prawa, w koniecznym zakresie i z poszanowaniem godności człowieka.

To właśnie jest zasadnicza granica między państwem, które chroni obywateli, a państwem, które zaczyna traktować ich prywatność jak zasób pozostający do nieograniczonej dyspozycji władzy.

(red.)

Źródła: